فرصت های شغلی رشته شیمی
مقدمه :
شيمي علم اتمها، پيوندها و مولكولهاست. دانشي كه ميتواند خواص ماده، چگونگي تغييرات و شيوه توليد آنها را از هسته اتم گرفته تا كهكشانها بررسي كند و رشته شيمي، رشتهاي است كه به پرورش متخصصاني ميپردازد كه با مطالعه و تحقيق و آزمايش به ابداع و نوآوري پرداخته و يا فرآوردههاي شيميايي را كنترل ميكنند.
معرفي شيمي:
«رشته شيمي داراي دو بخش علم شيمي و صنايع شيمي است كه علم شيمي به عنوان يكي از علوم پايه زيربناي علوم مختلفي همچون بيولوژي ، بيوتكنولوژي ، پزشكي ، دندانپزشكي ، داروسازي و رشتههاي متعدد مهندسي است. اما صنايع شيميايي عبارت است از صنايعي كه در آنها واكنش شيميايي انجام ميگيرد يعني اقسام مواد اوليه تبديل به محصولات جديد ميگردد كه خواص اين محصولات تا حدودي با مواد اوليه متفاوت است.
با توجه به تعريف فوق صنايع شيمي طيف گستردهاي از صنايع را در بر ميگيرد كه از آن جمله ميتوان به صنايع غذايي، داروسازي، پتروشيمي ، الياف مصنوعي ، بهداشتي و آرايشي و صنايع توليد لوازم خانگي اشاره كرد.»
«بررسي و مطالعه اجمالي تركيب، ساختار و ويژگيهاي ماده و همچنين كنترل آزمايشگاهي فرآيندهاي شيميايي، مطالب و فعاليتهايي است كه در رشته شيمي در سطح كارشناسي ارائه ميگردد. در سطح كارشناسي ارشد و دكترا نيز دانشجويان در گرايشهاي تخصصي اين رشته كه عبارتند از :
شيمي آلي ، شيمي تجزيه ، شيمي معدني ، شيمي فيزيك و شيمي كاربردي به صورت عميقتري با بخشي از علم شيمي آشنا ميگردند تا در آينده بتوانند مرزهاي دانش شيمي را گسترش دهند.»
هدف از وجود رشته شيمي در دانشگاه:
هدف از اين دوره تربيت كارشناساني است كه در زمينههاي آموزش در دبيرستان، تربيت كمك پژوهشگر، آماده كردن دانشجويان براي ورودبه دورههاي كارشناسي ارشد و دكتري به منظور تامين كادر آموزشي، پژوهشي مورد نياز دانشگاهها و موسسات تحقيقاتي ، كارشناسان مورد نياز صنايع شيميايي و بينيازي از كارشناسان خارجي بتوانند از عهده برآيند. دوره داراي دو گرايش: شيمي كاربردي، شيمي محض است. داوطلب بايد در دروس شيمي، فيزيك و رياضي دبيرستان قوي بوده ، علاقه ، انگيزه و روحيه كاوشگري لازم را دارا باشد. دروس به صورت عمومي ، پايه ، الزامي (مشترك بين دو گرايش ) و اختصاصي ارائه ميشود. بعضي دروس الزامي عبارت است از : شيمي آلي ، شيمي تجزيه، شيمي فيزيك، شيمي معدني، معادلات ديفرانسيل. علاوه بر اين دروس 32 واحد درسي در هر گرايش وجود دارد. در شاخه شيمي كاربردي و شيمي محض 20 واحد از اين 32 واحد انتخابي است.
اما دو گرايش محض و كاربردي چه تفاوتي با يكديگر دارند؟
«در گرايش محض مبناي كار علم شيمي است و دانشجو درباره چهار گرايش اصلي علم شيمي كه عبارتنداز : شيمي آلي ، معدني ، تجزيه و شيمي فيزيك دروسي را مطالعه ميكند. اما در شيمي كاربردي، دانشجو يكسري از دروس مربوط به مهندسي شيمي مثل اصول صنايع شيميايي و تصفيه آب و فاضلاب را نیزميگذراند.»
«تفاوت اين دو گرايش در نحوه نگرش آنها به علم شيمي است چون شيمي كاربردي نگرشي كاربردي به علم شيمي دارد و ميخواهد از آموختههاي شيمي در صنعت استفاده كند و به همين دليل
فارغالتحصيلان اين گرايش با مفاهيمي كه در صنايع شيمي مطرح است آشنايي بيشتري داشته و بهتر جذب بازار كار ميشوند اما هدف شيمي محض پرورش دانشجوياني است كه كارهاي تحقيقاتي انجام بدهند و با تحصيل در دوره فوقليسانس و دكترا به حل مسائل و ناشناختههاي علمي شيمي بپردازند. از همينرو درسهاي نظري گرايش شيمي محض بيشتر از دروس كاربردي آن است.»
«هرچند كه شيمي محض بيشتر به تئوريهاي عميقتر شيمي ميپردازد و شيمي كاربردي با ارائه يك سري واحدهاي كاربردي، ارتباط نزديكتري با صنعت دارد ، اما اين دو گرايش در سطح ليسانس فرق زيادي با يكديگر ندارند و اگر كسي مايل باشد از هر دو گرايش اطلاع داشته باشد، ميتواند در دروس اختياري ، بعضي از واحدهاي اختصاصي گرايش ديگر را انتخاب كند. ))
تواناييهاي فارغالتحصيلان :
فارغالتحصيلان اين دوره ميتوانند مسؤوليت زمينههاي مختلف از جمله موارد زير را عهدهدار باشند:
عهدهدار شدن مسووليت هدايت آزمايشگاهها و كمك به امر تدريس شيمي در دانشگاهها ، همكاري در زمينههاي پژوهشي در موسسات ذيربط و دانشگاهها، سرپرستي آزمايشگاههاي كنترل كيفيت مواد اوليه و محصولات در صنايع شيميايي و رفع مشكلات شيميايي صنايع موجود ، ارائه روشهاي بهتر جهت بالا بردن سطح توليد از نظر كيفي و كمي.
اين توانايي ها بصورت دسته بندي شده درزير آمده:
1-طرح، نظارت و اجراي طرحهاي تحقيقاتي كوچك و بزرگ شيميايي در سطوح مختلف كاربردي و علمي محض، در دانشگاهها، كارخانجات و مراكز تحقيقاتي ، به منظور ارتقاي كمي و كيفي محصولات مورد نياز جامعه .
2- مسووليت و ارائه خدمات در آزمايشگاههاي كنترل كيفي، پيگيري و ارائه معيارهاي استاندارد به منظور افزايش كميت و كيفيت محصولات توليدي و همچنين مواد مصرفي كارخانهها و صنايع.
3- ارائه خدمات آموزشي در سطح دانشگاهها ، دبيرستانها و موسسات آموزشي.
4- ارائه طرحهاي پژوهشي به منظور استفاده از منابع اوليه ارزنده موجود در جامعه در جهت افزايش بهرهوري از آنها و جلوگيري از صادرات بيرويه مواد اوليه ارزشمند و تبديل آنها به محصولات واسطهاي كه ارزش اقتصادي بالاتري دارند.
5- ارائه خدمات در كارخانجات پتروشيمي ، پلاستيك ، لاستيك ، رنگ و رزين ، الياف ، صنايع غذايي ، صنايع دارويي، بهداشتي و شويندهها .
6- آمادگي براي ادامه تحصيلات در مقاطع بالاتر براي تامين كادر علمي دانشگاهها و ساير مراكز علمي.
7- كمك به توسعه صنايع دستي كه در سطح گستردهاي در جامعه پراكنده هستند؛ از جمله ساخت رنگهاي بهتر و متنوعتر، بخصوص استفاده از رنگهاي طبيعي موجود در صنعت فرش.
8- استفاده از گياهان دارويي فراواني كه در مملكت موجودند، به منظور استخراج و شناسايي موارد كاربرد اين گياهان به كمك متخصصان داروساز.
وضعيت ادامه تحصيل در مقاطع بالاتر :
امكان ادامه تحصيل در اين رشته تا حد دكتري در داخل و خارج از كشور وجود دارد.
دوره كارشناسي ارشد شيمي دورهاي با گرايشهاي تخصصي در هشت گرايش (شيمي آلي ، شيمي تجزيه ، شيمي معدني ، شيمي فيزيك ، شيمي كاربردي،نانوشیمی، فیتو شیمی،شیمی پلیمر ) است.
دوره دكتراي شيمي نيز پس از دوره كارشناسي ارشد در دو بخش «آموزشي و پژوهشي» ارائه ميگردد.
رشتههاي مشابه و نزديك به اين رشته :
شاخه کاریردی داراي واحدهاي مشابه با رشته مهندسي شيمي ميباشد.
با توجه به نياز دانشگاهها به مدرس شيمي، نياز صنايع مختلف شيميايي به پژوهشگر و كمبود متخصص ايراني براي اداره كنترل كيفيت آزمايشگاههاي شيمي صنايع موجود، اهميت اين رشته مشخص ميشود.
تواناييهاي مورد نياز و قابل توصيه :
شيمي يعني حفظ كردن صدها فرمول، عدد و رقم . اين تصور بسياري از دانشآموزان دبيرستاني است . تصوري كه از دبيرستانها نشأت ميگيرد چرا كه حجم مطالب كتاب شيمي دبيرستاني زياد و فرصت تدريس محدود است و به ناچار دبيران و محصلان به جاي درك و استدلال مفاهيم، به سوي مسايل ذهني و حفظي كشيده ميشوند. در حالي كه شيمي تلفيقي از مهارتهاي
ذهني و استدلالي است و اگر كسي بخواهد در اين رشته موفق گردد بايد در هر دو زمينه توانمند باشد و حتي ميتوان گفت كه قدرت استدلال بيش از قدرت حافظه در اين رشته اهميت دارد چون حافظه فقط ميتواند به كار سرعت بدهد اما حلال مشكلات نيست.
و همچنين دانشجوي اين رشته لازم است در دروس رياضي، شيمي و فيزيك قوي باشد و رشته شيمي را دوست بدارد يعني از مطالعه درس شيمي لذت ببرد و خسته نشود.
«دانشجوي شيمي بايد به شيمي علاقهمند باشد نه اين كه رشته شيمي در فرم انتخاب رشته، انتخاب چهلم و پنجاهم او باشد. همچنين دانشجو بايد مثل مارگيرهاي قديمي كه مار را ميگرفتند و از آن استفاده بهينه ميكردند، شجاع بوده و وسواس نداشته باشد چون بعضي از مواد شيميايي مثل مار خطرناكند اما اگر كسي طرز استفاده از همين مواد را بلد باشد، موادي قابل كنترل و بسيار مفيد هستند.»
آينده شغلي ، بازار كار
فرصتهاي شغلي فارغالتحصيلان اين رشته:
« شيمي جزو معدود رشتههايي است كه فارغالتحصيل آن ميتواند هميشه مشغول به كار باشد. چون هر كارخانهاي كه داير شود، در بخش كنترل كيفيت كالاهاي ساخته شده نياز به يك شيميست دارد و يا در تمام صنايع احتياج به فارغالتحصيلان شيمي داريم تا مواد اوليه را با توجه به استانداردهاي جهاني بررسي كرده و رد يا قبول بكنند.
علاوه بر موارد فوق يك شيميست ميتواند در خانه خود با كمترين امكانات كارگاه كوچكي داير كرده و بعضي از مواد مورد نياز جامعه را توليد كند.
«فارغالتحصيلان اين رشته توانايي تغيير و تبديل بر روي مواد خام را دارند و به ياري همين توانايي، تعداد زيادي از فارغالتحصيلان اين رشته كارگاهها يا كارخانههاي شيميايي كوچك يا بزرگ داير كرده و در كار خود نيز موفق بودهاند.
در ضمن فارغالتحصيل شيمي ميتواند در كارگاهها و كارخانههاي تهيه مواد آلي، دارويي ،رنگها ، رزينها و تهيه و ترخيص مواد معدني كار بكند. »
اشتغالزايي اين رشته :
«شيمي رشتهاي است كه هم براي فارغالتحصيلان شيمي و هم براي افراد مختلف جامعه فرصت شغلي ايجاد ميكند. براي مثال با ايجاد هر شغل در صنعت پتروشيمي حدود بيست شغل در صنايع پايين دستي و وابسته به وجود ميآيد.»
«تنها كافي است وضعيت واردات كشور خودمان را بررسي كنيم تا به واقعيت سخن لينوس پاولينگ پي ببريم. چون درحال حاضر كشور ما هر ساله حدود 5 ميليارد دلار صرف خريد 3500 كالاي شيميايي ميكند. يعني ما يك كيلو نفت را 10 سنت ميفروشيم آن وقت يك كيلو از مواد شيميايي را 40 هزار ، 50 هزار و حتي بعضي از داروهاي شيميايي را تا 100 هزار دلار خريداري ميكنيم . اين در حالي است كه كشور ما به دليل داشتن هيدرو كربنها ومنابع معدني و همچنين نيروي انساني متخصص ميتواند كالاهاي شيميايي بسياري را توليد كند. كاري كه چين انجام داد و توانست با كمترين امكانات ، بازار كالاهاي شيميايي دنيا را قبضه كند. »
«در ضمن بايد توجه داشت كه خريد كالاهاي شيميايي نه تنها به بودجه كشور فشار سنگيني وارد ميكند بلكه فرصتهاي شغلي صدها فارغالتحصيل رشته شيمي را نيز از بين ميبرد. افرادي كه بايد با استفاده از منابع اوليه كشور به توليد كالاهاي شيميايي بپردازند. »
موقعيت شغلي فارغالتحصيلان اين دو گرايش:
« فارغالتحصيل شيمي محض در شروع يك فعاليت صنعتي نقش دارد چرا كه او راهكارهاي تئوريك ساخت يك ماده را ارائه ميدهد و سپس يك فارغالتحصيل شيمي كاربردي و يا
مهندس شيمي طراحي نيمه صنعتي ماده مورد نظر را ارائه ميدهد.»
برخي از مراكز جذب كارشناس هاي شيمي به شرح زير است:
وزارتخانههاي آموزش و پرورش ، نفت ،صنايع سنگين ، صنايع و معادن ، فرهنگ و آموزش عالي ، كشاورزي و نيز آموزشگاههاي شيمي، صنايع شيميايي و نظاير آنها .
نظر دانشجويان :
رشته شيمي از لحاظ محتوا بسيار گسترده و با اكثر صنايع به نحوي مرتبط است، به همين دلايل زمينههاي پژوهش و استخدام بسيار وسيع است.